NET Core ile Chain of Responsibility Tasarım Deseni Kullanımı

Merhaba,

Modern yazılım geliştirme süreçlerinde karşılaştığımız en büyük zorluklardan biri, iş kurallarının (business rules) zamanla karmaşıklaşması ve birbirine bağımlı hale gelmesidir. Genellikle bu kuralları if-else veya switch-case bloklarıyla çözmeye çalışırız. Ancak bu yaklaşım, zamanla projenin genişlemesini zorlaştıran, okunabilirliği düşük ve bir noktadan sonra yönetilemez bir "kod yığınına" dönüşür.

Peki, birbirini takip etmesi gereken bir dizi kontrolü, ana kodu kirletmeden nasıl yönetebiliriz? İşte burada imdadımıza Chain of Responsibility (Sorumluluk Zinciri) tasarım deseni yetişiyor. Bu desen, bir isteğin (request) bir dizi işlemci (handler) tarafından sırayla işlenmesine olanak tanır. Her bir işlemci, isteği ya kendisi işleyip süreci sonlandırır ya da bir sonraki işlemciye devreder.  Bu yazıda, bir bankanın kredi başvuru sürecini örnek alarak daha temiz, modüler ve test edilebilir hale getirebileceğimizi adım adım inceleyeceğim.

Senaryomuz: Kredi Başvuru Motoru

Bir banka API'si yazdığımızı düşünelim. Müşteri kredi başvurusunda bulunduğunda sırasıyla şu kontrollerden geçmeli:

1. Vatandaşlık Kontrolü: TC Kimlik no geçerli mi?

2. Kara Liste (Blacklist) Kontrolü: Müşteri bankanın kara listesinde mi?

3. Finansal Skor Kontrolü: Kredi notu istenen tutarı karşılıyor mu?

Eğer bu adımlardan herhangi biri başarısız olursa, süreç orada durmalı ve kullanıcıya hata dönülmeli.

Temel Yapı ve Model

Öncelikle API projemizde veriyi taşıyacak modelimizi ve sonucumuzu belirleyelim.

  public class LoanApplicationRequest
  {
      public int CustomerId { get; set; }
      public string IdentityNumber { get; set; }
      public int Age { get; set; }
      public decimal RequestedAmount { get; set; } // İstenen Tutar
      public int CreditScore { get; set; } // Kredi Skoru (Örn: Findeks)
  }

 public class ProcessResult
 {
     public bool IsSuccess { get; set; }
     public string Message { get; set; }

     public static ProcessResult Success() => new ProcessResult { IsSuccess = true };
     public static ProcessResult Fail(string message) => new ProcessResult { IsSuccess = false, Message = message };
 }

Modern .NET Core projelerinde Interface kullanımı hayati önem taşır. Zincirin her halkasının uyacağı kontratı belirliyoruz.

 public interface ILoanApplicationHandler
 {
     ILoanApplicationHandler SetNext(ILoanApplicationHandler next);
     ProcessResult Handle(LoanApplicationRequest request);
 }

// Tekrar eden kodları önlemek için base class
  public abstract class LoanApplicationHandler : ILoanApplicationHandler
  { 
      private ILoanApplicationHandler _nextHandler;

      // Zincire bir sonraki halkayı ekleyen metod 
      public ILoanApplicationHandler SetNext(ILoanApplicationHandler next)
      {
          _nextHandler = next;
          return next;
      }

      public virtual ProcessResult Handle(LoanApplicationRequest request)
      {
          if (_nextHandler != null)
          {
              return _nextHandler.Handle(request);
          }
          else
          {
              return ProcessResult.Success();
          }
      }
  }

Bu sınıf, Chain of Responsibility (Sorumluluk Zinciri) tasarım deseninin bir parçasıdır. Amaç, kredi başvuru sürecini adım adım farklı kontrol aşamalarından geçirmek ve tekrar eden kodları merkezi bir yapıda toplamaktır.

SetNext metodu zincire bir sonraki işlem adımını ekler. Handle metodu ise gelen isteği işler; eğer mevcut sınıf isteği sonuçlandıramazsa, isteği zincirdeki bir sonraki sınıfa iletir. Zincirin sonunda başka bir adım kalmazsa ProcessResult.Success() döndürülür. Sınıfın abstract ve virtual yapısı sayesinde, türeyen sınıflar kendi iş kurallarını ekleyerek davranışı özelleştirebilir.

Şimdi iş mantığımızı parçalara ayıralım. Her sınıf sadece tek bir işten sorumludur (Single Responsibility Principle).

Adım 1: Vatandaşlık Kontrolü

 public class IdentityValidationHandler : LoanApplicationHandler
 {
     public override ProcessResult Handle(LoanApplicationRequest request)
     {
         if (request.IdentityNumber.Length != 11)
         {
             // Zinciri kır ve hata dön
             return ProcessResult.Fail("Geçersiz TC Kimlik Numarası.");
         }

         // Her şey yolundaysa bir sonraki halkaya (Base class üzerinden) geç
         return base.Handle(request);
     }
 }

Bu sınıf, kredi başvurusu sürecindeki sorumluluk zincirinin bir halkasıdır ve başvuruda yer alan TC kimlik numarasının geçerli olup olmadığını kontrol eder. Handle metodu çalıştığında, IdentityNumber değerinin 11 haneli olup olmadığını denetler. Eğer numara 11 haneli değilse süreç burada sonlanır ve “Geçersiz TC Kimlik Numarası.” mesajıyla başarısız bir sonuç döndürülür. Numara geçerliyse herhangi bir hata üretmeden işlemi zincirdeki bir sonraki adıma devretmek için base sınıftaki Handle metodunu çağırır. Burada yapılan kontrol yalnızca örnek amaçlıdır; gerçek bir üretim ortamında TC kimlik numarası doğrulaması daha kapsamlı ve güvenli yöntemlerle gerçekleştirilmelidir.

Adım 2: Kara Liste Kontrolü

Burada normalde veritabanına gidilir, ama simülasyon yapıyoruz.

  public class BlacklistCheckHandler : LoanApplicationHandler
  {
      public override ProcessResult Handle(LoanApplicationRequest request)
      {
          var blacklistedIds = new List<int> { 100, 999 }; // Örnek yasaklı ID'ler

          if (blacklistedIds.Contains(request.CustomerId))
          {
              return ProcessResult.Fail("Müşteri kara listede, kredi verilemez.");
          }

          return base.Handle(request);
      }
  }

Bu sınıf müşterinin kara listede olup olmadığını kontrol eder. Handle metodu çalıştığında, örnek amaçlı oluşturulmuş blacklistedIds listesindeki müşteri numaralarıyla başvurudaki CustomerId değerini karşılaştırır. Eğer müşteri bu listede yer alıyorsa işlem burada sonlandırılır ve “Müşteri kara listede, kredi verilemez.” mesajıyla başarısız bir sonuç döndürülür. Müşteri kara listede değilse, kontrolü zincirdeki bir sonraki adıma devretmek için base sınıftaki Handle metodu çağrılır. Gerçek bir uygulamada bu bilginin genellikle bir veri tabanı veya harici bir sistem üzerinden doğrulanması beklenir.

Adım 3: Finansal Skor Kontrolü

public class CreditScoreEvaluationHandler : LoanApplicationHandler
{
    public override ProcessResult Handle(LoanApplicationRequest request)
    {
        // Basit bir kural: Skor 1000'in altındaysa reddet.
        if (request.CreditScore < 1000)
        {
            return ProcessResult.Fail("Kredi puanı yetersiz.");
        }

        // Tutar yüksekse, skor daha da yüksek olmalı
        if (request.RequestedAmount > 50000 && request.CreditScore < 1500)
        {
            return ProcessResult.Fail("Yüksek tutarlı kredi için puanınız yetersiz.");
        }

        return base.Handle(request);
    }
}

 public interface ILoanApplicationService
 {
     ProcessResult ProcessApplication(LoanApplicationRequest application);
 }

public class LoanApplicationService : ILoanApplicationService
{
    public ProcessResult ProcessApplication(LoanApplicationRequest application)
    {
        // 1. Halkaları oluştur
        var identity = new IdentityValidationHandler();
        var blacklist = new BlacklistCheckHandler();
        var creditScore = new CreditScoreEvaluationHandler();

        // 2. Zinciri bağla (Sıralama ÇOK önemlidir)
        // Vatandaşlık -> Kara Liste -> Skor
        identity.SetNext(blacklist)
            .SetNext(creditScore);

        // 3. Zinciri başlat
        // İlk halkaya isteği gönderiyoruz.
        return identity.Handle(application);
    }
}

  [ApiController]
  [Route("api/[controller]")]
  public class LoanApplicationsController(ILoanApplicationService _service) : ControllerBase
  {
      [HttpPost]
      public IActionResult SubmitLoanApplication(LoanApplicationRequest application)
      {
          var result = _service.ProcessApplication(application);

          if (result.IsSuccess)
          {
              return Ok(new { Message = "Kredi başvurunuz ön onayı aldı!" });
          }
          else
          {
              // İş kuralı hatası (Bad Request)
              return BadRequest(new { Error = result.Message });
          }
      }
  }

builder.Services.AddScoped<ILoanApplicationService,LoanApplicationService>();